kategoria: wiedza / bezpieczeństwo


Sztuczne progi na rzece - śmiertelne niebezpieczeństwo dla kajakarza.

autor: Adam Kaczyński

Artykuł ten jest adresowany do turystów kajakarzy, którzy niejednokrotnie mogą natknąć się na progi na rzece. Po tragedii na Dunajcu . utonięciu dwóch kajakarzy poniżej sztucznego progu, autor zetknął się z wieloma komentarzami prasowymi, które w błędny sposób wyjaśniały okoliczności wypadku. Dopóki turyści kajakowi nie będą rozumieli co się dzieje na rzece poniżej progu lub zastawki, takie tragedie będą się powtarzać. Zdaniem autora nie są to nieszczęśliwe wypadki . to wynik naruszenia zasad bezpiecznego pływania, znanych kajakarzom górskim. Artykuł próbuje wyjaśnić, co stwarza niebezpieczeństwo dla kajakarza, który próbuje przepłynąć przez próg na rzece. Opisuje również podstawowe procedury ratownicze, stosowane przez kajakarzy górskich. Na zakończenie tekst zawiera omówienie reguł bezpieczeństwa, których przestrzeganie gwarantuje uniknięcie śmierci na skutek utonięcia w odwoju.

Co naprawdę dzieje się poniżej progu na rzece?

Wyjaśnia to poniższy rysunek (jest to przekrój pionowy):

Strumień wody (A) wytwarza, zgodnie z prawem Bernoulliego, podciśnienie które zasysa wstecz wodę (B). Powoduje to powstanie cyrkulacji, nazywanej przez kajakarzy górskich odwojem. Odwój wciąga i obraca pływające przemioty. Woda w odwoju może być silnie napowietrzona, bo wciągane jest także powietrze, co dodatkowo zmniejsza pływalność.

Kiedy odwój jest niebezpieczny dla kajakarza?

  1. Ma głęboką cyrkulację.
    Woda wypływa z niego na tyle głęboko, że (prawie) cały kajakarz po wypadnięciu z kajaka znajduje się w strefie cyrkulacji. Często woda przepływa intensywnie w dół tylko przy samym dnie a strefa cyrkulacji zajmuje większą część głębokość rzeki poniżej progu. Odwój znajdujący się w miejscu o głębokości 1,5m może nie wypuścić kajakarza nigdy albo stanie się to po paru minutach. Miejsce, w którym jest odwój może być głębsze niż rzeka poniżej. Projektantom budowli wodnych chodzi o to, aby ograniczyć erodujące działanie wody poniżej progu . celowo umieszcza się tam element kierujący przydenny nurt ku powierzchni. Natomiast naturalne progi mają często nisze wypłukane przez wodę . materiał skalny gromadzi się niżej, gdzie prędkość nurtu jest mniejsza. Tego typu budowa dna wzmaga głęboką cyrkulację w odwoju. Patrzącemu z brzegu wydaje się, że rzeka jest poniżej progu jest płytka . tymczasem tam, gdzie jest naprawdę niebezpiecznie, jest znacznie głębiej. Na rodzaj cyrkulacji ma również wpływ nachylenie progu.
  2. Strefa w której zachodzi cyrkulacja jest dłuższa niż 1-2 m.
    Chodzi o odległość od początku odwoju do szczytu fali . miejsca, z którego woda na powierzchni zaczyna spływać w dół rzeki. Głębokie odwoje mają niestety strefę cyrkulacji długości kilku metrów.
  3. Ilość wody przypadająca na jednostkę szerokości progu oraz jej prędkość (uwarunkowana prędkością rzeki i wysokością progu) jest wystarczająca, aby zatrzymać kajakarza w odwoju.
    Przy dużej ilości wody i wąskim jazie wystarczy kilkadziesiąt centymetrów spadku. Ilość wody w rzece często się zmienia . dlatego też miejsce które wydaje się bezpieczne przy niskim stanie wody, może stanowić śmiertelne zagrożenie przy wyższym.
  4. Odwój jest reguralny
    , tzn. obejmuje całą szerokość rzeki i nie ma miejsc o słabszej cyrkulacji. Część naturalnych progów . powstałych na skutek podmycia skał . jest ustawiona skośnie względem osi nurtu. Naturalne odwoje (nie wszystkie!) mogą mieć miejsca o słabszej cyrkulacji, więc w końcu wypuszczają kajakarza. Prawie wszystkie sztuczne progi mają regularną budowę. Brzegi są betonowane, nie można się ich uchwycić. Nierzadko przy końcach występuje cyrkulacja pozioma, powodująca zawsze odpychanie od brzegu i wciąganie do środka odwoju. Mechanizm powstawania poziomej cyrkulacji jest identyczny, jak mechanizm powstawania cyrkulacji pionowej.

Co się dzieje, gdy kajakarz znajdzie się w odwoju? Większość kajakarzy - turystów wypada z kajaka. Może być to poprzedzone wciągnięciem kajaka do odwoju. Najpierw mogą oni próbować uciekać wpław w dół rzeki ale cyrkulacja cofa ich a póżniej woda płynąca z korony progu przytapia i nie pozwala zaczerpnąć oddechu. Kamizelka asekuracyjna nie utrzymuje głowy na powierzchni w napowietrzonej wodzie. Wystarczy mniej niż 1,5 metra głębokości, aby się utopić, bowiem szybki prąd wody przy dnie nie pozwala stanąć na nogach ani odepchnąć się nogami od korony progu. Próba ratowania osoby znajdującej się w odwoju przez ratownika który bez asekuracji z brzegu chce wyciągnąć topielca kończy się z reguły utopieniem się ratownika, niezależnie od jego kwalifikacji pływackich. Zdjęcie kamizelki asekuracyjnej przez osobę znajdującą się w odwoju może stanowić ostateczną próbę uwolnienia się kiedy nie ma szansy na pomoc z zewnątrz. Może to dać nieco większą szansę na wydostanie się z odwoju poprzez zanurkowanie do strefy poniżej cyrkulacji ale zwiększa się w ten sposób ryzyko utopienia się w razie prawdopodobnej utraty przytomności. Istnieje także ryzyko zaklinowania przy dnie . napierająca woda może przycisnąć kajakarza do kamieni. Osoba która znalazła się w odwoju i przeżyje taki wypadek często doznaje różnych urazów mechanicznych na skutek uderzania o próg i dno.

Jak należy ratować osobę która znalazła się w odwoju?

Po pierwsze . należy podać jej (rzucić w jej kierunku) rzutkę. Jest to odcinek liny o długości 15-25m zaopatrzony na końcu w pływak. Oprócz kamizelki i kasku stanowi ona obowiązkowe wyposażenie asekuracyjne kajakarzy górskich . Jeśli osoba znajdująca się w odwoju nie chwyci liny bo jest już nieprzytomna, jedyną szansą ratunku jest wejście do odwoju ratownika przymocowanego do liny (przypiętego karabinkiem do liny rzutki albo przywiązanego węzłem ratowniczym). Ratownik powinien mieć założoną kamizelkę i kask. Na brzegu co najmniej jedna osoba powinna trzymać koniec liny i w stosownym momencie wyciągnąć ratownika trzymającego topielca. Taka akcja ratownicza jest oczywiście niebezpieczna dla ratownika. Osobę ratowaną należy wyciągać z odwoju w dół rzeki albo w bok, do brzegu. Jeśli nie ma liny, można próbować podać osobie znajdującej się w odwoju wiosło albo inny długi przedmiot. Niestety, najczęściej odwój jest zbyt szeroki aby tego rodzaju działanie było skuteczne. Wpłynięcie do odwoju kajakiem przy umiejętnościach przeciętnego kajakarza turysty kończy się zawsze wywróceniem kajaka. Kajakarze górscy stosują czasem taką technikę ratowniczą, podpływając prostopadle do odwoju od dołu.

Co zrobić, gdy okazuje się, że nie uda się uniknąć wpłynięcia do odwoju? Nie należy uciekać, przeciwnie, trzeba próbowac przebić się przez odwój prostopadle na maksymalnej prędkości łodzi. Jest to jednak manewr bardzo ryzykowny. Odwój powoduje wyhamowanie kajaka i może go przewrócić albo wciągnąć.

Jakie są zasady bezpieczeństwa w odniesieniu do sztucznych progów?

Podstawowa zasada obowiązująca turystę kajakowego jest następująca - sztuczne progi są z zasady niespływalne. Najczęściej powyżej jazu występuje jezioro zaporowe. Miejsce do lądowania należy wybierać z dala od konstrukcji zapory. Czasem jednak, zwłaszcza na rzekach górskich (ale nie tylko), próg nie jest poprzedzony jeziorkiem. Miejsca takie stwarzają wyjątkowe zagrożenie .

zawczasu należy upatrzyć sobie miejsce do lądowania. Przed planowaniem wycieczki prowadzący grupę powinien dowiedzieć się, czy na rzece występują niebezpieczne miejsca (mogą to być również inne niż progi niebezpieczeństwa, np. częściowo zatopione konstrukcje stalowe lub zniszczone budowle wodne). Wszyscy uczestnicy spływu powinni być poinformowani o miejscach, przed którymi należy wysiąść na brzeg. Jeśli kajakarz nie posiada umiejętności pozwalających na skuteczną nawigację na odcinku rzeki poprzedzającym odwój (lub inne niebezpieczeństwo), powinien bez wahania zrezygnować z płynięcia tego odcinka. Wskazanie takiej konieczności jest obowiązkiem prowadzącego spływ. Rzeki mające charakter górski (Dunajec) należy bezwzględnie pływać w kamizelce i kasku, należy posiadać rzutkę i umieć się nią posługiwać . zaniedbanie tych zasad było przyczyną wielu śmiertelnych wypadków. Omówienie zasad prawidłowej i bezpiecznej organizacji spływu oraz prowadzenia grupy na wodzie wykracza poza ramy artykułu. Zasada pozwalająca na uniknięcie wypadku przy przepływaniu progu jest jedna . w żaden sposób nie wolno się tam znaleźć.

 
 

Materiał pochodzi z serwisu
kajak.org.pl